Regentka z Ejisu
Yaa Asantewaa sprawowała urząd królowej matki w Ejisu, jednym z ośrodków państwa Asante na terenie dzisiejszej Ghany. Tytuł określał jej miejsce w lokalnym systemie władzy. Nie oznaczał, że była matką monarchy całego państwa.
Asante miało własny dwór, regalia i instytucje polityczne, a jego stolica znajdowała się w Kumasi. Brytyjska ekspansja kolonialna zagrażała państwu z ukształtowanym porządkiem i własnymi przywódcami.
W 1896 roku Brytyjczycy usunęli władcę Prempeha I oraz innych dostojników. Wywiezieni z kraju, ostatecznie trafili na Seszele. Po wywiezieniu zwierzchnika Ejisu Yaa Asantewaa objęła regencję. Gdy wybuchł kolejny konflikt, miała już doświadczenie w sprawowaniu miejscowej władzy.
Żądanie brytyjskiego gubernatora
Złoty Tron, znany po angielsku jako Golden Stool, symbolizował jedność i duchową tożsamość Asante. Tradycja wiązała jego pochodzenie z powstaniem konfederacji pod koniec XVII wieku. Według tej opowieści zstąpił z nieba. Uznawano go za święty znak wspólnoty i jej władzy, a jego znaczenie wykraczało daleko poza wartość kruszcu.
W marcu 1900 roku do Kumasi przybył Frederick Hodgson, gubernator brytyjskiego Złotego Wybrzeża. Domagał się oddania tronu i zamierzał na nim zasiąść. W ten sposób chciał wyrazić podporządkowanie Asante Wielkiej Brytanii.
Po usunięciu monarchy kolonialne władze sięgały więc po przedmiot, który dla mieszkańców był najważniejszym symbolem wspólnoty. Żądanie Hodgsona stało się bezpośrednim powodem kolejnego zbrojnego wystąpienia przeciw Brytyjczykom.
Powstańcy oblegają Kumasi
Przywódcy Asante nie byli zgodni, jak odpowiedzieć gubernatorowi. Yaa Asantewaa opowiedziała się za walką. Tradycja przypisuje jej stanowcze przemówienie skierowane do niezdecydowanych dostojników. Miała zapowiedzieć, że jeśli mężczyźni odmówią walki, podejmą ją kobiety.
Regentka stała się jedną z najważniejszych postaci powstania. Mobilizowała ludzi do oporu, występując jako przedstawicielka miejscowej władzy.
Powstańcy oblegli fort w Kumasi, gdzie schronili się przedstawiciele brytyjskiej administracji. Twierdza stała się jednym z głównych miejsc walk o utrzymanie kolonialnej władzy. Konflikt przeszedł do historii jako wojna o Złoty Tron, nazywana również wojną Yaa Asantewaa.
Brytyjczycy ściągnęli posiłki z innych podlegających im terytoriów, między innymi z Nigerii i Sierra Leone. W szeregach kolonialnych oddziałów walczyli także Afrykanie. Obraz tej wojny jako starcia wyłącznie Europejczyków z całą miejscową ludnością pomija więc część jej uczestników.
Zesłanie i pamięć o regentce
Brytyjczycy stłumili powstanie, a jego przywódców wzięli do niewoli i zesłali. Yaa Asantewaa trafiła na Seszele, gdzie zmarła w 1921 roku. Nie doczekała powrotu do Ejisu. Prempeh I wrócił do Kumasi w 1924 roku, trzy lata po jej śmierci.
Zwycięstwo nie przyniosło jednak Brytyjczykom Złotego Tronu. Najważniejszy symbol Asante pozostał poza zasięgiem kolonialnych władz, choć pokonały one powstańców i wywiozły z kraju przywódców oporu.
Dokładny zakres wojskowego przywództwa Yaa Asantewaa nadal pozostaje przedmiotem badań. Jej udział w mobilizowaniu ludzi do walki nie musi oznaczać, że osobiście dowodziła każdą potyczką. Ta niepewność dotyczy jej roli podczas działań wojennych, a nie samego zaangażowania w opór.
Pamięć o regentce przetrwała jej zesłanie i śmierć. W pałacowym muzeum Manhyia przedstawia się ją obok innych ważnych postaci dziejów Asante. Jej historia zajmuje tam miejsce wśród świadectw własnej tradycji państwowej i walki z kolonialnym podbojem.
