Egipskie perfumy dla bogów. Ich receptury wyryto w świątyni

Fragment egipskiego reliefu interpretowanego jako scena produkcji wonnego oleju.
Fragment egipskiego reliefu interpretowanego jako scena produkcji wonnego oleju.
Źródło zdjęć: © Domena publiczna

W starożytnym Egipcie i Mezopotamii wytwarzanie perfum wymagało znajomości roślin, żywic i skomplikowanych metod obróbki. Pachnące oleje przygotowywano dla władców, wykorzystywano podczas obrzędów religijnych i sprzedawano zamożnym klientom. O tajnikach ich produkcji opowiadają gliniane tabliczki, świątynne inskrypcje i odkrywane przez archeologów pozostałości dawnych warsztatów.

Receptura zapisana na glinie

Jedną z najstarszych znanych z imienia specjalistek od wyrobu wonności była Tapputi, działająca w XIII w. p.n.e. w Asyrii. Jej imię pojawia się na glinianej tabliczce odkrytej w Assur, na terenie dzisiejszego północnego Iraku.

Dokument oznaczony przez badaczy jako KAR 220 zawiera przepis na aromatyczny olej. Końcowa adnotacja wskazuje Tapputi jako autorkę receptury, a króla jako odbiorcę gotowego produktu.

Przepis jest znacznie bardziej szczegółowy niż zwykła lista składników. Określa rodzaje naczyń, ilości surowców i kolejność czynności. Poszczególne etapy przygotowania oleju wiąże nawet z porą dnia, m.in. zachodem słońca i nastaniem poranka.

Rośliny moczono przez noc, a następnie ogrzewano, mieszano z olejem i wielokrotnie filtrowano przez tkaninę. Wśród wykorzystywanych składników wymieniono mirt oraz aromatyczną trzcinę. Nie wszystkie nazwy udało się jednak jednoznacznie rozszyfrować, dlatego dokładny skład mieszanki pozostaje niepewny.

Egipskie oleje dla ludzi i bogów

W starożytnym Egipcie wonne oleje służyły do pielęgnacji ciała, a także odgrywały ważną rolę w obrzędach religijnych i pogrzebowych. Z początków II tysiąclecia p.n.e. pochodzi skrzynka należąca do dostojnika Kemeniego, w której pierwotnie znajdowało się osiem naczyń, prawdopodobnie przeznaczonych na święte oleje.

O sposobach ich wytwarzania świadczą również przedstawienia zachowane w grobowcach. Na fragmencie reliefu z grobowca królowej Neferu ukazano prasę, w której płyn wyciskano przez skręcanie worka z zawartością.

Według interpretacji Metropolitan Museum of Art scena mogła przedstawiać otrzymywanie wonnego oleju z namoczonych w nim kwiatów. Ponieważ zachował się jedynie fragment reliefu, nie można jednak z całą pewnością ustalić, jaki proces uwiecznił artysta.

Więcej szczegółów dostarczają znacznie późniejsze inskrypcje z epoki ptolemejskiej. W świątyni w Edfu pomieszczenie określane przez badaczy jako laboratorium ozdobiono tekstami dotyczącymi przygotowywania wonności składanych bogom. Wymieniono tam m.in. żywice i aromatyczne gatunki drewna.

Mirra, przyprawy i handel

Egipskie perfumy cieszyły się uznaniem również w świecie greckim i rzymskim. Ich produkcja wymagała dostępu do kosztownych surowców, często sprowadzanych z odległych regionów. Wytwórcy wonności byli tym samym związani z rozległymi sieciami handlowymi.

Szczególną sławę zdobyły perfumy mendesyńskie, których nazwa pochodziła od miasta Mendes w delcie Nilu. Antyczni autorzy wymieniali w ich składzie m.in. mirrę, cynamon i olej stanowiący bazę mieszanki. Identyfikacja niektórych surowców nadal budzi jednak wątpliwości.

Ślady produkcji związanej z handlem perfumami odkryto w pobliskim Thmuis, na stanowisku Tell Timai. Archeolodzy znaleźli tam zespół pieców z III w. p.n.e., w których z importowanej gliny wypalano niewielkie naczynia przeznaczone na wonności.

W sąsiedztwie natrafiono również na pozostałości miejsca służącego do przygotowywania cieczy, a także monety i biżuterię. Badacze wysunęli przypuszczenie, że cały zespół mógł należeć do handlarza perfumami. Dotychczasowe odkrycia nie pozwalają jednak dokładnie określić przeznaczenia wszystkich pomieszczeń.

Zapach odtwarzany z dawnych tekstów

Dawne receptury próbują dziś odtwarzać historycy, egiptolodzy i chemicy. Samo ustalenie składników nie wystarcza. Trzeba jeszcze określić sposób ich przygotowania, temperaturę ogrzewania oraz czas potrzebny do uzyskania odpowiedniego aromatu.

W 2019 r. Dora Goldsmith i Sean Coughlin zaprezentowali rekonstrukcję perfum mendesyńskich, przygotowaną na podstawie antycznych przekazów. Mieszankę przedstawiono podczas wystawy "Queens of Egypt" w Waszyngtonie.

Odtworzony zapach bywa kojarzony z Kleopatrą, lecz nie ma dowodów, że egipska królowa rzeczywiście używała perfum sporządzanych według tej receptury. Badacze nadal spierają się również o pochodzenie niektórych składników, m.in. poszczególnych rodzajów mirry i cynamonu oraz oleju określanego w źródłach jako balaninon.

Podobne eksperymenty dotyczą susinum, czyli perfum liliowych opisanych przez greckiego lekarza Dioskurydesa. Według analizowanej receptury przygotowanie ok. litra wonności wymagało przetworzenia aż trzech tysięcy kwiatów w ciągu trzech dni.

Wybrane dla Ciebie