Starożytny Egipt. Żałobnice wcielały się w role bogiń

Żałobnice na malowidle z grobowca Ramose w Tebach, XVIII dynastia.Żałobnice na malowidle z grobowca Ramose w Tebach, XVIII dynastia.
Źródło zdjęć: © Domena publiczna

W starożytnym Egipcie opłakiwanie zmarłych mogło być płatnym zajęciem. Podczas pogrzebów wynajęte kobiety głośno lamentowały, wznosiły ręce i wykonywały gesty rozpaczy. Ich obecność miała znaczenie zarówno religijne, jak i społeczne, a o wyglądzie tych ceremonii wiele mówią malowidła zachowane w egipskich grobowcach.

Kto opłakiwał zmarłego

Przedstawienia uroczystości pogrzebowych pochodzą już z okresu Starego Państwa, czyli III tysiąclecia p.n.e. Egipcjanie pozostawili liczne malowidła, reliefy i teksty ukazujące żałobników towarzyszących zmarłym w ostatniej drodze. Szczególnie wiele informacji dostarczają dekoracje grobowców dostojników, m.in. Rechmire i Neferhotepa w Tebach.

Obok rodziny w orszaku mogły uczestniczyć zawodowe płaczki. Wynajmowano je przede wszystkim na pogrzeby osób zamożnych, które mogły sobie pozwolić na rozbudowaną ceremonię z udziałem kapłanów, muzyków i tancerzy.

Zadaniem płaczek było publiczne wyrażanie żalu. Głośno lamentowały i wychwalały zmarłego, podkreślając stratę, jaką jego śmierć oznaczała dla bliskich. Liczba uczestników oraz rozmach pogrzebu świadczyły również o pozycji społecznej rodziny.

Nie każda kobieta przedstawiona na malowidle jako pogrążona w rozpaczy wykonywała jednak tę pracę zawodowo. Podobne gesty wykonywały żony, córki i inne krewne zmarłych. Na podstawie samego wizerunku nie zawsze można odróżnić wynajętą płaczkę od członkini rodziny.

Rozpuszczone włosy i uniesione ręce

Egipskie malowidła pozwalają rozpoznać charakterystyczne zachowania żałobnic. Kobiety wyciągały ramiona w stronę trumny, unosiły dłonie, dotykały piersi i posypywały głowy pyłem. Niekiedy wspierały się wzajemnie, tworząc zwarte grupy towarzyszące orszakowi.

Znakiem żałoby były również rozpuszczone włosy i odsłonięte piersi. Wygląd ten podkreślał odstępstwo od zwyczajnego porządku życia. Trzeba jednak pamiętać, że artyści przedstawiali ceremonie zgodnie z przyjętymi konwencjami, a niekoniecznie jako dokładny zapis konkretnego pogrzebu.

Jedną z najbardziej znanych scen zachowano w grobowcu wezyra Ramose w Tebach, pochodzącym z czasów XVIII dynastii. Malowidło przedstawia grupę lamentujących kobiet o uniesionych rękach. Ich postawy i gesty ukazują żałobę jako ważną, publiczną część ceremonii.

Lamentom towarzyszyły słowa kierowane do zmarłego. W tekstach pogrzebowych pojawiają się skargi na rozłąkę i milczenie osoby, która odeszła. Żywi nadal zwracali się do niej, choć nie mogli już usłyszeć odpowiedzi.

Żałoba pod opieką bogiń

Opłakiwanie zmarłych miało w Egipcie głębokie znaczenie religijne. Ważnym wzorem był mit o Ozyrysie, którego po śmierci opłakiwały Izyda i Neftyda. Boginie uczestniczyły następnie w przywróceniu mu życia.

Podczas ceremonii pogrzebowych dwie kobiety mogły wcielać się w ich role. Zajmowały miejsca przy trumnie, a wykonywane przez nie obrzędy miały zapewniać zmarłemu ochronę i pomóc mu odrodzić się w zaświatach. Ich funkcja różniła się od zadań pozostałych żałobnic.

Płaczki uczestniczyły w pogrzebie obok kapłanów odpowiedzialnych za kolejne obrzędy. Jednym z najważniejszych był rytuał otwarcia ust, który zgodnie z egipskimi wierzeniami przywracał zmarłemu możliwość korzystania ze zmysłów w życiu pozagrobowym. Po zakończeniu ceremonii ciało składano w grobowcu.

O długim trwaniu tradycji świadczy m.in. relief datowany na ok. 667-647 r. p.n.e., przechowywany w Cleveland Museum of Art. Przedstawia łodzie z zawodowymi płaczkami. Według muzealnego opracowania artysta wykorzystał znacznie starszy wzór pochodzący z czasów XVIII dynastii.

Zabytki potwierdzają, że wynajmowanie kobiet do opłakiwania zmarłych było w Egipcie znaną praktyką. Nie pozwalają jednak ustalić, kiedy dokładnie pojawiły się pierwsze zawodowe płaczki.

Wybrane dla Ciebie