Wykształcenie i twórczość Nany Asma’u
Nana Asma’u urodziła się w 1793 roku jako córka Usmana dan Fodio, założyciela kalifatu Sokoto na terenie dzisiejszej północnej Nigerii. Wychowywała się w muzułmańskiej rodzinie, w której nauka i znajomość religii odgrywały ważną rolę. Od młodości obserwowała również przemiany polityczne związane z powstawaniem nowego państwa.
Otrzymała staranne wykształcenie religijne i nauczyła się kilku języków, w tym arabskiego. Dzięki temu mogła tworzyć teksty przeznaczone dla odbiorców pochodzących z różnych społeczności. Jej zainteresowania wykraczały jednak poza samą naukę religii.
Asma’u pisała wiersze, utwory poświęcone zmarłym oraz teksty dotyczące historii i wydarzeń politycznych. W swojej twórczości odnosiła się także do przemian zachodzących w kalifacie Sokoto.
Poezja była dla niej nie tylko sposobem wyrażania myśli, ale również narzędziem, które wykorzystywała w nauczaniu innych kobiet.
Sieć nauczycielek i nauka przez recytację
Około lat trzydziestych XIX wieku Nana Asma’u zaczęła rozwijać system nauczania oparty na pracy specjalnie przygotowanych kobiet. Nazywano je jaji. Po zdobyciu odpowiedniej wiedzy wracały do swoich miejscowości, gdzie przekazywały ją kolejnym uczennicom, często podczas spotkań organizowanych w prywatnych domach.
Z ich działalnością wiązały się wspólnoty ’yan-taru, skupiające kobiety zainteresowane nauką. Dzięki takiej organizacji nie trzeba było podróżować do odległych ośrodków religijnych, aby uczestniczyć w zajęciach.
Nauczycielki docierały do miejscowości, w których wcześniej możliwości zdobywania wiedzy były ograniczone.
Szczególne znaczenie miały wiersze pisane przez Asma’u. Ich rytm i powtarzające się zwroty ułatwiały zapamiętywanie przekazywanych treści. Kobiety mogły wspólnie recytować utwory i przyswajać zawarte w nich nauki, nawet jeśli nie potrafiły samodzielnie przeczytać zapisanego tekstu.
Metoda ta sprawdzała się zwłaszcza wśród mieszkanek wsi oraz kobiet, którym obowiązki domowe utrudniały podróżowanie. Zdobyte wiadomości przekazywały one później swoim rodzinom i sąsiadom.
W ten sposób nauki Asma’u docierały znacznie dalej niż do kobiet uczestniczących bezpośrednio w spotkaniach.
Edukacja religijna i zachowane teksty
Podczas zajęć uczono przede wszystkim modlitw, zasad religijnych oraz właściwego postępowania w codziennym życiu. Nana Asma’u była związana z tradycją suficką, czyli mistycznym nurtem islamu, w którym zdobywanie wiedzy miało duże znaczenie. Jej wiersze pomagały kobietom zapamiętywać nauki i stosować je w praktyce.
Działalność nauczycielek obejmowała również społeczności podporządkowane kalifatowi Sokoto. Przekazywana wiedza służyła więc nie tylko edukacji, ale także upowszechnianiu zasad islamu w państwie, które powstało w wyniku przemian politycznych i wojen. Program Asma’u był ściśle związany z religijnymi celami kalifatu.
Nie oznaczało to jednak, że wszystkie kobiety w państwie miały jednakowy dostęp do wykształcenia. Wiele zależało od miejsca zamieszkania, lokalnych warunków i możliwości kontaktu z nauczycielkami. Sam udział w spotkaniach nie był również równoznaczny z opanowaniem umiejętności czytania i pisania.
Nana Asma’u zmarła w 1864 roku, ale część jej twórczości przetrwała w rękopisach. Kopie tekstów zebrane w Sokoto przez Jean Boyd zostały później opracowane wspólnie z Beverly Mack i opublikowane w 1997 roku.
Niektóre materiały znajdują się również w londyńskiej SOAS. Wśród zachowanych utworów są wiersze napisane w języku fulfulde i zapisane alfabetem arabskim, które pozwalają dziś poznać treści przekazywane przez Asma’u jej uczennicom.
