Rabia w średniowiecznych przekazach
Rabia Balkhi należy do najbardziej zagadkowych postaci dawnej poezji perskiej. W źródłach występuje również jako Rabia Quzdari lub córka Kaaba, ale nawet jej pochodzenie nie zostało jednoznacznie ustalone. Tradycja łączy ją przede wszystkim z Balkhem, miastem leżącym na terenie dzisiejszego Afganistanu.
Niektórzy badacze wskazują jednak na Quzdar w Beludżystanie jako miejsce, z którego mogła pochodzić poetka. Nie znamy też dat jej narodzin ani śmierci. Najczęściej przyjmuje się, że żyła w X wieku, w czasach dynastii Samanidów, choć ustalenia te opierają się głównie na znacznie późniejszych przekazach.
Jednym z najważniejszych źródeł informacji o Rabii jest "Lubab al-albab", trzynastowieczny zbiór biografii poetów opracowany przez Aufiego. Autor chwalił jej talent i umiejętność pisania wierszy zarówno po persku, jak i po arabsku.
Tworzył jednak kilka stuleci po czasach, w których miała żyć Rabia, dlatego jego relacja nie pozwala odtworzyć dokładnego przebiegu jej życia.
Dawne antologie zawierały nie tylko utwory literackie, ale również opowieści o ich autorach. Obok informacji o twórczości pojawiały się anegdoty i historie, które z czasem nabierały coraz bardziej barwnego charakteru. W przypadku Rabii właśnie takie przekazy odegrały szczególną rolę w kształtowaniu jej legendy.
Miłość i dwa języki w poezji Rabii
Do naszych czasów zachowało się niewiele wierszy przypisywanych Rabii. Nie ma nawet pewności, ile utworów rzeczywiście napisała, ponieważ niektóre pojawiały się w dawnych zbiorach także pod nazwiskami innych poetów. Nie odnaleziono również kompletnego tomiku, który pozwoliłby dokładnie poznać jej twórczość.
W zachowanych wierszach często powracają motywy miłości, tęsknoty i rozłąki. Osoba mówiąca w utworze cierpi z powodu nieobecności ukochanego lub skarży się na niespełnione uczucie.
Były to jednak popularne tematy perskiej poezji miłosnej, dlatego nie można uznać ich za bezpośredni zapis osobistych doświadczeń autorki.
Szczególną uwagę dawnych biografów zwracała umiejętność tworzenia w dwóch językach. Rabia miała pisać zarówno po persku, jak i po arabsku, a w części przypisywanych jej utworów pojawiały się sformułowania zaczerpnięte z obu języków. Świadczyłoby to o dużej sprawności literackiej poetki, choć autorstwo poszczególnych tekstów pozostaje niepewne.
Rabia jest często wymieniana wśród pierwszych znanych kobiet piszących po nowopersku. Nie oznacza to jednak, że przed nią nie było innych poetek.
Z wcześniejszych epok zachowało się po prostu zbyt mało świadectw, aby dokładnie odtworzyć historię kobiecej twórczości, zwłaszcza tej przekazywanej ustnie.
Legenda o Baktaszu i późniejsze upamiętnienie
Najbardziej znana historia o Rabii opowiada o jej nieszczęśliwej miłości do niewolnika Baktasza. Według legendy poetka była córką władcy i zakochała się w młodzieńcu mimo dzielącej ich pozycji społecznej. Ich uczucie miało zakończyć się tragedią, do której doprowadził brat Rabii, Haris.
Opowieść tę utrwalił perski poeta Attar, który tworzył długo po czasach domniemanego życia bohaterki. W jego wersji Rabia zostaje zamknięta w łaźni, gdzie umiera wskutek utraty krwi. Przed śmiercią ma jeszcze zapisywać własną krwią wiersze na ścianach pomieszczenia.
To właśnie ta dramatyczna scena stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów związanych z poetką. Nie ma jednak dowodów, że rzeczywiście doszło do takich wydarzeń. Historia pochodzi z późniejszej tradycji literackiej, a nie z relacji świadków jej życia.
Attar nadał opowieści również znaczenie religijne. Jako autor związany z sufizmem przedstawiał ziemską miłość jako możliwą drogę do poznania miłości boskiej. Podobnie interpretował później postać Rabii poeta Dżami, przyczyniając się do dalszego rozpowszechniania jej legendy.
Pamięć o poetce przetrwała także w Afganistanie. W 1951 roku Ghulam Habib Nawabi opublikował książkę poświęconą Rabii, łącząc opowieść o jej życiu z wyborem przypisywanych jej wierszy. Publikacja pomogła przybliżyć jej postać kolejnym pokoleniom czytelników.
W latach sześćdziesiątych XX wieku w jednym z parków Balkhu wyznaczono miejsce uznane za grób poetki i wzniesiono tam sanktuarium.
Nie udało się jednak potwierdzić, że rzeczywiście spoczywają w nim jej szczątki. Podobnie jak w przypadku tragicznego romansu z Baktaszem, także tutaj pamięć o Rabii opiera się przede wszystkim na tradycji rozwijanej przez kolejne stulecia.
