Regencja w imieniu młodszego brata
Mkabayi kaJama urodziła się prawdopodobnie w połowie XVIII wieku. Była córką Jamy i starszą siostrą Senzangakhony, późniejszego ojca dwóch słynnych zuluskich władców, Shaki i Dinganego.
Pochodzenie z rodziny przywódców zapewniało jej wysoką pozycję i możliwość uczestniczenia w sprawach politycznych.
Kiedy w 1781 roku zmarł jej ojciec, Mkabayi przejęła obowiązki regentki w imieniu młodszego brata. Nie zarządzała jeszcze rozległym królestwem, które kilkadziesiąt lat później stworzył Shaka. Sprawowała władzę nad znacznie mniejszą społecznością, z której dopiero miało wyrosnąć potężne państwo Zulusów.
Około 1787 roku Senzangakhona zaczął samodzielnie rządzić, a regencja Mkabayi dobiegła końca. Nie oznaczało to jednak jej wycofania się z polityki. Nadal cieszyła się znacznym autorytetem, a jej działalność wiązano również z ośrodkiem AbaQulusi, odgrywającym ważną rolę w organizacji politycznej i wojskowej Zulusów.
Co ciekawe, Mkabayi nigdy nie wyszła za mąż, choć w tamtejszej dynastii małżeństwa kobiet często służyły budowaniu rodzinnych sojuszy. Według tradycji pozostanie w rodzinie pochodzenia pozwoliło jej zachować silną pozycję polityczną.
Nie wiadomo jednak, czy właśnie dlatego zdecydowała się nie wychodzić za mąż.
Shaka, Dingane i walka o sukcesję
Po śmierci Senzangakhony w 1816 roku władzę przejął jego syn Shaka. Niektóre przekazy przypisują Mkabayi udział w wyniesieniu bratanka do władzy.
Trudno jednak dokładnie ustalić, jaką rolę odegrała w tych wydarzeniach, ponieważ zachowane opowieści różnią się między sobą.
Za panowania Shaki państwo Zulusów znacznie się rozrosło. Władca przeprowadził również ważne zmiany w organizacji wojska, umacniając swoją pozycję. Mkabayi, jako przedstawicielka starszego pokolenia dynastii, nadal uczestniczyła w życiu politycznym i mogła wpływać na decyzje podejmowane w otoczeniu monarchy.
W 1828 roku doszło do zamachu, w którym Shaka został zamordowany. Wśród spiskowców znaleźli się jego przyrodni bracia Dingane i Mhlangana oraz Mbopha. Według części przekazów w przygotowaniach do zabójstwa uczestniczyła także Mkabayi, która miała poprzeć Dinganego w walce o przejęcie tronu.
Nie ma jednak pewności, jaki był rzeczywisty zakres jej udziału w spisku. Nie zachowały się wiarygodne relacje pozwalające odtworzyć rozmowy między zamachowcami ani ustalić osobiste motywy Mkabayi.
Wiadomo natomiast, że po śmierci Shaki zamordowano również Mhlanganę, a władzę objął Dingane.
Nowy król utrzymał się na tronie do 1840 roku, kiedy został pokonany przez stronników swojego przyrodniego brata Mpandego. Mkabayi przeżyła oba te panowania, zachowując miejsce w tradycji dynastycznej jako kobieta uczestnicząca w najważniejszych sporach o władzę.
Wizerunek Mkabayi w tradycji ustnej
O Mkabayi pamiętano przede wszystkim dzięki izibongo, czyli tradycyjnym utworom pochwalnym opowiadającym o ważnych postaciach i wydarzeniach.
Nie były to jednak zwykłe pieśni wychwalające zasługi bohaterów. Ich autorzy posługiwali się metaforami i aluzjami, a podziw dla opisywanej osoby mógł przeplatać się z krytyką jej postępowania.
W takich przekazach Mkabayi przedstawiano jako kobietę przebiegłą, wpływową i potrafiącą przekonywać innych do swoich planów. Budziła szacunek, ale również obawę przed swoją polityczną siłą.
Trzeba jednak pamiętać, że poetyckie opisy nie są dokładnym zapisem wydarzeń ani rozmów prowadzonych na dworze.
Mkabayi zmarła w 1843 roku, już za panowania Mpandego. Przeżyła zarówno Shakę, jak i Dinganego, a jej życie przypadło na okres ogromnych przemian politycznych. Pamiętała jeszcze niewielką społeczność rządzoną przez ojca, a dożyła czasów, gdy jego potomkowie stali na czele znacznie większego państwa Zulusów.
