Historyczka z rodziny uczonych
Ban Zhao wychowała się w rodzinie blisko związanej z dworem i działalnością naukową. Jej ojciec, Ban Biao, zajmował się historią, a brat Ban Gu był głównym autorem "Hanshu". Dzięki rodzicom i domowemu środowisku zdobyła klasyczne wykształcenie.
W młodym wieku wyszła za Cao Shishu, lecz małżeństwo nie trwało długo. Po śmierci męża nie zdecydowała się na ponowny ślub. Rodzinne przygotowanie intelektualne umożliwiło jej dalszą pracę naukową, która nie stanowiła typowej drogi życiowej ówczesnych kobiet.
"Hanshu", czyli "Księga Han", przedstawia historię wcześniejszej dynastii Han. Oprócz dziejów cesarzy obejmuje biografie, zestawienia chronologiczne oraz opracowania dotyczące instytucji państwowych i rozmaitych dziedzin wiedzy. Nad tym rozległym przedsięwzięciem pracowali wcześniej Ban Biao i Ban Gu.
W 92 roku Ban Gu zmarł w więzieniu, nie doprowadziwszy dzieła do końca. Cesarz He powierzył Ban Zhao kontynuowanie pracy nad kroniką. Uczona otrzymała dostęp do biblioteki cesarskiej, której zbiory były niezbędne do uzupełniania i redagowania tekstu.
Praca w bibliotece cesarskiej
Udział Ban Zhao wiąże się przede wszystkim z opracowywaniem tablic zestawiających osoby, urzędy i wydarzenia historyczne. Dokładny podział autorstwa między członków rodziny pozostaje jednak niepewny. "Hanshu" było wspólnym przedsięwzięciem, a nie dziełem napisanym w całości przez jedną osobę.
Ban Zhao zajmowała się również objaśnianiem kroniki i przekazywaniem wiedzy innym. Pracowała w otoczeniu biblioteki Dongguan, która służyła zarówno badaniom nad tekstami, jak i nauczaniu. Z jej umiejętności korzystali nie tylko dworzanie, lecz także uczeni mężczyźni.
Do grona jej wychowanek należała Deng Sui, przyszła cesarzowa wdowa i regentka. Ban Zhao nauczała również inne kobiety z cesarskiego pałacu. Przekazywała im wiedzę o klasycznych dziełach, historii i zasadach odpowiedniego zachowania.
Deng Sui zwracała się do swojej nauczycielki także po rady dotyczące spraw państwowych. Dzięki pozycji na dworze Ban Zhao mogła uczestniczyć w życiu politycznym, choć nie oznaczało to wykonywania urzędu historyka na takich samych zasadach jak mężczyźni.
"Nujie" i wychowanie kobiet
Do samodzielnych dzieł Ban Zhao należy "Nujie", znane w polskich przekładach jako "Przestrogi dla kobiet" lub "Nauki dla kobiet". Tekst składa się z siedmiu rozdziałów poświęconych małżeństwu, pracy, relacjom rodzinnym i codziennemu postępowaniu.
Autorka zalecała kobietom skromność, szacunek wobec męża i jego krewnych oraz podporządkowanie obowiązującym zasadom.
Zarazem uważała, że dziewczęta powinny otrzymywać wykształcenie. Nauka miała jednak przede wszystkim przygotowywać je do właściwego wypełniania przypisanych im obowiązków.
Takie połączenie zaleceń bywa dziś bardzo różnie oceniane. Część badaczy podkreśla, że Ban Zhao broniła prawa kobiet do nauki. Inni zwracają uwagę na utrwalanie przez nią hierarchii rodzinnej, w której żona pozostawała podporządkowana mężowi.
Nazywanie Ban Zhao pionierką feminizmu w jego współczesnym rozumieniu pomijałoby historyczny kontekst jej poglądów. Zabiegała o wykształcenie kobiet, nie proponując zarazem zniesienia nierówności wynikających z tradycyjnego porządku społecznego.
Oprócz "Nujie" tworzyła wiersze i memoriały przeznaczone dla dworu. Po jej śmierci synowa Ding zebrała pisma uczonej, lecz znaczna część tego dorobku nie przetrwała. "Nujie" zachowało się natomiast i przez następne stulecia służyło jako wzorzec nauczania kobiet.
