Uciekła przed nazizmem. Zmieniła historię na zawsze

Przyszła na świat w Wiedniu w 1920 roku jako Gerda Kronstein, w domu aptekarza i artystki malarki. Dorastała w mieszczańskiej rodzinie, dla której kultura była powietrzem, a polityka odległym hałasem, dopóki ten hałas nie zapukał do drzwi. Anschluss z 1938 roku zmienił wszystko w ciągu kilku tygodni.

Osiemnaste urodziny spędziła w więzieniu, dokąd trafiła za otwarty sprzeciw wobec hitlerowców. Wyjazd z Austrii odbył się w atmosferze paniki i pożegnań, które miały okazać się ostateczne. Pięć lat później dostała amerykański paszport, choć przy ceremonii naturalizacji urzędnik usiłował przekonywać ją, że jako Austriaczka pozostaje "wrogą cudzoziemką".

Spór skończył się jej zwycięstwem i obywatelstwem od 1943 roku. To doświadczenie zostawiło ślad na całym jej myśleniu o tym, kto ma prawo definiować, kim jest ktoś inny. Była już wtedy przekonana, że historia bywa narzędziem w rękach silniejszych.

W 1941 roku wyszła za Carla Lernera, reżysera teatralnego, i razem trafili do Los Angeles. Środowisko hollywoodzkiej lewicy stało się dla niej szkołą myślenia politycznego, choć początkowo pisała głównie poezję, prozę i dramaty. Opowiadanie ogłosiła w piśmie "The Clipper", a później współtworzyła scenariusz do "Black Like Me".

Dzieci urodziły się szybko po sobie: Stephanie w 1946, Dan rok później. W tym samym czasie weszła do krajowego kierownictwa Congress of American Women i pracowała z ubogimi czarnymi kobietami, co zmusiło ją do rewizji własnych mieszczańskich założeń o klasie i rasie. Teoria Mary Inman dotycząca męskiego szowinizmu uderzyła ją wtedy z siłą objawienia.

Era McCarthy’ego zniszczyła karierę Carla, którego nazwisko trafiło na hollywoodzkie czarne listy. Rodzina wróciła do Nowego Jorku, a Gerda odeszła z partii komunistycznej i przez dekady ukrywała tę część swojej biografii. Później kanalizowała energię w Parent Teacher Association i NOW, łącząc codzienność matki z aktywizmem.

Pomysł, że kobiety mają własną historię i że można ją uprawiać metodycznie, zaczął kiełkować podczas jej studiów. Doktorat obroniła na University of Wisconsin-Madison i niemal natychmiast zabrała się za rzecz, której nikt przed nią nie próbował. Stały kurs akademicki o historii kobiet był pierwszym takim przedsięwzięciem w Stanach.

W Sarah Lawrence College stworzyła program magisterski poświęcony wyłącznie tej tematyce. Razem z koleżankami uruchomiła Seminar on Women na Columbia University, gdzie powstawały kolejne pokolenia badaczek.

Prezesurę Organization of American Historians objęła w latach 1980–1981, jako pierwsza kobieta na tym stanowisku od dziesięcioleci.

Działała w przekonaniu, że bez instytucji nie ma trwałej zmiany. Konferencje, programy, seminaria, sieci wsparcia młodych doktorantek. Nazwisko Lerner stało się w środowisku synonimem cierpliwego budowania struktur, w których kobieca perspektywa przestaje być ciekawostką.

"The Lady and the Mill Girl" pokazała, jak klasowa analiza zmienia obraz amerykańskiej przeszłości i obala mit jednolitego doświadczenia kobiecego. Antologia "Black Women in White America" oddała głos tym, których w archiwach historycy mainstreamowi po prostu nie zauważali. Te dwie pozycje wyznaczyły kierunek, którym poszły kolejne badaczki.

"The Creation of Patriarchy" sięgnęła głębiej, ku starożytnym korzeniom męskiej dominacji, i przyniosła autorce Nagrodę Joan Kelly. Kontynuacja, "The Creation of Feminist Consciousness", opowiadała o systematycznym wykluczaniu kobiet z zapisu historii oraz o trudzie odzyskiwania własnego głosu. Czytelniczki znajdowały tam narzędzia, nie tylko diagnozy.

Austria, którą musiała opuścić jako młoda dziewczyna, przyznała jej Krzyż Honorowy za Naukę i Sztukę. Jako pierwsza kobieta odebrała Bruce Catton Prize za całokształt dorobku historycznego, a od 1992 roku jej nazwisko nosi Lerner-Scott Prize, wyróżnienie dla najlepszych doktoratów z historii kobiet. Zmarła w Madison w 2013 roku, zostawiając dyscyplinę, której wcześniej nie było.

- [https://gerdalerner.com/]

- [https://www.nytimes.com/2013/01/04/us/gerda-lerner-historian-dies-at-92.html]