Grobowiec dla Mumtaz Mahal
Mumtaz Mahal zmarła w 1631 roku. Nie była pierwszą żoną cesarza, ale to jej poświęcił budowlę, która stała się jednym z najsłynniejszych symboli miłości. Dworskie kroniki, a za nimi późniejsza tradycja, przedstawiały żałobę Szahdżahana jako świadectwo głębokiego uczucia.
Cesarz polecił zbudować mauzoleum w Agrze, nad rzeką Jamuną. Nie ograniczył się do samego grobowca. Powstał cały kompleks z ogrodem, meczetem, domem gościnnym i wielką bramą.
Układ zabudowań oraz ogrodu zaplanowano tak, aby eksponować mauzoleum. Cały zespół miał pełnić funkcje ceremonialne.
Główne mauzoleum ukończono w 1648 roku, a prace nad pozostałymi częściami kompleksu trwały jeszcze pięć lat. Często przywoływane 22 lata budowy odnoszą się więc do całego założenia. Sam marmurowy grobowiec był gotowy wcześniej.
Dzieło architektów i rzemieślników
Przy wznoszeniu Tadż Mahalu pracowali specjaliści sprowadzeni z różnych części imperium, a także z Azji Centralnej i Iranu.
Budowa wymagała ogromnych nakładów: pieniędzy, materiałów oraz wieloletniej pracy rzemieślników. Szahdżahan korzystał przy tym z zasobów rozległego państwa.
Jako głównego architekta Tadż Mahalu wskazuje się Ustada Ahmada Lahoriego. Projektu nie można jednak przypisać wyłącznie jednej osobie. Nad budową pracował zespół architektów i wyspecjalizowanych rzemieślników, a ostateczny wygląd mauzoleum zależał od ich współpracy.
Kamieniarze obrabiali marmur, inni rzemieślnicy wykonywali inkrustacje, kaligrafowie przygotowywali napisy. Osobnych umiejętności wymagało wzniesienie kopuły. Prace trwały wiele lat, a zadania poszczególnych zespołów trzeba było ze sobą skoordynować.
W architekturze i dekoracji mauzoleum wykorzystano tradycje perskie, timurydzkie oraz wcześniejsze wzorce mogolskie. Biały marmur, kamienne zdobienia, kaligrafia i symetryczna kompozycja tworzyły przemyślaną całość. Grobowiec upamiętniał Mumtaz Mahal, a zarazem świadczył o bogactwie cesarskiego dworu, który potrafił sfinansować i zorganizować tak wielką budowę.
Nie była to jedyna monumentalna inwestycja Szahdżahana. W 1648 roku przeniósł stolicę z Agry do Delhi.
Z jego panowaniem wiązały się również budowa Shahjahanabadu i wielkiego meczetu. Tadż Mahal należał do szerszego programu architektonicznego: cesarz fundował budowle, które miały także ukazywać potęgę jego rządów.
Syn odbiera ojcu tron
W 1658 roku na dworze Mogołów doszło do walki o sukcesję. W cesarskiej polityce choroba władcy mogła uruchomić rywalizację między książętami, a rodzinne więzi nie chroniły przed utratą władzy. Syn Szahdżahana, Aurangzeb, siłą odsunął ojca od rządów i przejął tron.
Były cesarz został osadzony w forcie w Agrze. Nie trafił do zwykłej celi: fort był rozbudowanym kompleksem pałacowym.
Pobyt w nim pozostawał jednak przymusowy. Szahdżahan nie mógł już rządzić państwem, którego zasoby pozwoliły mu wcześniej wznieść Tadż Mahal.
Spędził w odosobnieniu około ośmiu lat. Zmarł w 1666 roku, nie odzyskawszy władzy.
Cesarski nagrobek narusza symetrię
Po śmierci Szahdżahana pochowano w Tadż Mahalu obok Mumtaz Mahal. Jego cenotaf ustawiono później przy nagrobku żony. Dodanie cesarskiego nagrobka naruszyło symetrię kompozycji mauzoleum.
Budowla, którą Szahdżahan ufundował dla Mumtaz Mahal, stała się więc również jego grobowcem. Przetrwała panowanie cesarza i jego upadek. Władca spoczął obok żony, lecz dopiero po latach przymusowego odosobnienia, do którego skazał go własny syn.
