Kobieta w świecie nauki. Tak pomogła zrozumieć dzieło Newtona

Émilie du Châtelet na portrecie Marianne Loir z około 1748 roku, fragment.Émilie du Châtelet na portrecie Marianne Loir z około 1748 roku, fragment.
Źródło zdjęć: © Domena publiczna | Marianne Loir

Émilie du Châtelet należała do nielicznych kobiet XVIII wieku, które zdobyły uznanie w świecie nauki. Zajmowała się matematyką, fizyką i filozofią, a jej najważniejszym osiągnięciem był francuski przekład dzieła Isaaca Newtona. Nie ograniczyła się do tłumaczenia. Przygotowała również obszerny komentarz matematyczny, wyjaśniający rozumowanie angielskiego uczonego. Pracę ukończyła w 1749 roku, zaledwie kilka dni przed śmiercią.

Wykształcenie Émilie du Châtelet

Gabrielle Émilie Le Tonnelier de Breteuil urodziła się w 1706 roku w Paryżu. Pochodziła z arystokratycznej rodziny związanej z dworem królewskim. Otrzymała staranne prywatne wykształcenie, poznała języki obce, a dzięki znajomościom ojca miała okazję spotykać uczonych i uczestniczyć w rozmowach na tematy naukowe.

W 1725 roku poślubiła markiza Florenta-Claude’a du Châtelet, oficera często przebywającego poza domem. Małżeństwo nie przeszkodziło jej w rozwijaniu zainteresowań matematyką i filozofią. Pogłębiała wiedzę m.in. pod kierunkiem Pierre’a-Louisa Maupertuisa i Alexisa-Claude’a Clairauta.

W XVIII wieku kobiety miały ograniczony dostęp do instytucji naukowych, w tym paryskiej Akademii Nauk. Du Châtelet kształciła się prywatnie, prowadziła korespondencję z badaczami i uczestniczyła w dyskusjach filozoficznych.

Krytykowała również nierówności w dostępie do edukacji. W przedmowie do swojego opracowania fragmentów "Bajki o pszczołach" Bernarda Mandeville’a wskazywała, że uprzedzenia społeczne i brak możliwości kształcenia uniemożliwiają wielu kobietom rozwijanie talentów.

Współpraca z Voltaire’em

W 1733 roku du Châtelet nawiązała bliską relację z Voltaire’em. Łączył ich romans oraz zainteresowanie nauką. W posiadłości Cirey, należącej do męża Émilie, zgromadzili bogatą bibliotekę i przyrządy do prowadzenia doświadczeń. Zajmowali się tam matematyką, fizyką i filozofią przyrody.

Du Châtelet pomagała Voltaire’owi w przygotowaniu "Elementów filozofii Newtona", wydanych pod nazwiskiem pisarza. Jej znajomość matematyki była szczególnie cenna podczas opracowywania zagadnień wymagających zaawansowanych obliczeń. Voltaire otwarcie przyznawał, że korzystał z jej pomocy.

Émilie prowadziła również własne badania. W 1737 roku zgłosiła rozprawę poświęconą naturze ognia na konkurs paryskiej Akademii Nauk. Nie zdobyła nagrody, ale jej pracę opublikowano obok innych rozpraw dotyczących tego zagadnienia, w tym tekstu Voltaire’a.

W 1740 roku wydała "Institutions de physique", książkę początkowo pomyślaną jako pomoc w nauce dla syna. Ostatecznie powstało obszerne dzieło poświęcone podstawowym zagadnieniom filozofii przyrody, m.in. materii, przestrzeni, czasowi i sposobom poznawania świata.

Autorka omawiała poglądy Newtona, Gottfrieda Wilhelma Leibniza i Christiana Wolffa. Nie ograniczała się jednak do przedstawienia ich teorii. Porównywała różne stanowiska, wskazywała rozbieżności i próbowała stworzyć spójny wykład ówczesnej wiedzy o przyrodzie.

Spór o siłę żywą

Jednym z zagadnień, którymi zajmowała się du Châtelet, był spór o tzw. siłę żywą (vis viva). Uczeni dyskutowali wówczas nad sposobem matematycznego opisywania ruchu ciał.

Zwolennicy Leibniza przekonywali, że wielkość określana jako siła żywa zależy od masy ciała i kwadratu jego prędkości, a nie jedynie od iloczynu masy i prędkości.

Du Châtelet popierała to stanowisko, prowadząc polemikę m.in. z Jeanem-Jacques’em Dortous de Mairanem. Na poparcie swoich argumentów przywoływała doświadczenia holenderskiego uczonego Willema ’s Gravesande’a.

Badacz upuszczał kule na glinę i obserwował powstające odkształcenia. Okazało się, że zwiększenie prędkości uderzenia powodowało znacznie większe zagłębienie kuli w materiale. Wyniki doświadczeń wskazywały na zależność od kwadratu prędkości, co du Châtelet wykorzystywała w obronie koncepcji Leibniza.

Dyskusja ta miała znaczenie dla późniejszego rozwoju pojęcia energii. Nie oznacza to jednak, że francuska uczona stworzyła współczesną teorię energii. Jej wkład polegał na rozwijaniu argumentacji matematycznej i wykorzystywaniu wyników doświadczeń w jednym z ważnych sporów naukowych XVIII wieku.

Francuski przekład dzieła Newtona

W ostatnich latach życia du Châtelet skoncentrowała się na tłumaczeniu "Philosophiae naturalis principia mathematica" Isaaca Newtona, jednego z najważniejszych dzieł w historii fizyki.

Pracowała na podstawie trzeciego wydania łacińskiego oryginału. Nie zamierzała jednak poprzestać na przekładzie. Przygotowała szczegółowe objaśnienia, przykłady i wyprowadzenia matematyczne, które miały ułatwić francuskim czytelnikom zrozumienie teorii Newtona.

Angielski uczony posługiwał się przede wszystkim rozumowaniem geometrycznym. Du Châtelet wykorzystywała także nowsze metody analityczne, dzięki którym mogła przedstawić część zagadnień w innej formie. Przy sprawdzaniu niektórych obliczeń pomagał jej matematyk Alexis-Claude Clairaut.

Przekład wraz z komentarzem ukończyła w 1749 roku. 4 września urodziła córkę, a sześć dni później, 10 września, zmarła w Lunéville w wieku 42 lat.

Pełne francuskie wydanie "Principiów", zawierające jej tłumaczenie i komentarz matematyczny, ukazało się pośmiertnie w 1759 roku, dziesięć lat po ukończeniu pracy.

Wybrane dla Ciebie