Ban Zhao i nauka dla dziewcząt
Ban Zhao żyła na przełomie I i II wieku n.e., w czasach Wschodniej dynastii Han. Pochodziła z wykształconego domu, a kiedy zmarł jej brat Ban Gu, włączyła się w dokończenie przygotowywanej przez niego kroniki dziejów wcześniejszej dynastii Han.
Pracowała też jako nauczycielka cesarzowej i innych kobiet z otoczenia dworu. Swoim córkom poświęciła zbiór wskazówek dotyczących właściwego postępowania. Zwracała w nim uwagę na nierówność: chłopców uczono ksiąg i historii, podczas gdy dziewczęta często nie otrzymywały podobnego wykształcenia.
Nie był to jednak postulat zrównania praw kobiet i mężczyzn. Według Ban Zhao nauka miała przygotowywać żony do obowiązków w rodzinie, w której najwyższą pozycję zachowywał mąż. Zalecała pracowitość, posłuszeństwo i troskę o gospodarstwo domowe.
Jej rady dotyczyły ponadto ubioru, sposobu wypowiadania się i wykonywania codziennych prac. Autorka myślała przede wszystkim o kobietach wchodzących do rodzin mężów. Nie przedstawiała projektu szkół dostępnych dla wszystkich dziewcząt ani nie domagała się otwarcia dla nich urzędniczej kariery.
Li Qingzhao i domowa biblioteka
Wiele stuleci później podobne możliwości rodzinnej edukacji wykorzystała Li Qingzhao. Urodziła się w 1084 roku, w epoce Song, jako córka uczonego urzędnika. Dostęp do książek i nauka w domu pozwoliły jej wcześnie rozwijać talent literacki.
Szczególne miejsce w jej twórczości zajmowały ci, czyli wiersze komponowane według ustalonych wzorów związanych z melodiami. Wspólnie z mężem Zhao Mingchengiem zbierała także książki, kaligrafię i dawne inskrypcje. Zajmowanie się tymi zbiorami wymagało wiedzy wykraczającej poza samo pisanie poezji.
Najazd i wojna zmusiły małżonków do przeniesienia się na południe, a w 1129 roku Zhao Mingcheng zmarł. Li opowiedziała później o wspólnym kolekcjonerstwie i utracie części zabytków w posłowiu do jego katalogu napisów na kamieniu i brązie. Pozostawiła tym samym ważny tekst prozatorski, nie tylko utwory poetyckie.
Poetki działające wspólnie
W XVII stuleciu w zamożnym Jiangnanie kobiety nie tylko czytały i pisały, lecz także uczyły inne osoby i pracowały nad cudzymi tekstami. Kontakty literackie przekraczały granice jednego domu, chociaż pozostawały zależne od rodzinnego zaplecza i pozycji społecznej uczestniczek.
W Hangzhou w latach sześćdziesiątych XVII wieku powstał krąg poetek znany jako Bananowy Ogród. Skupiał kobiety z rodzin miejscowej elity, powiązane pokrewieństwem, sąsiedztwem i znajomościami. Spotykały się, by układać wiersze i rozmawiać o literaturze.
Autorki przygotowały wspólny tom poetycki, a ponadto pisały wstępy i komentarze do utworów koleżanek. Nie oznaczało to, że podobne możliwości miały wszystkie mieszkanki Chin. Takie inicjatywy rozwijały się w wybranych środowiskach, przy wsparciu bliskich i dzięki rozbudowanym kontaktom.
W okresie najbardziej intensywnej działalności spotkania odbywały się kilka razy w miesiącu. Niektóre organizowano na łodziach pływających po Jeziorze Zachodnim. Wspólna lektura i wzajemna ocena tekstów pozwalały poetkom być nie tylko autorkami, ale również świadomymi odbiorczyniami cudzej twórczości.
Qiu Jin i nowe postulaty
Qiu Jin, urodzona w 1875 roku, także wyrastała w rodzinie dysponującej środkami na edukację córki. Zanim zaczęła działać na rzecz rewolucji i zmian społecznych, zajmowała się poezją oraz kaligrafią. Później wykorzystała umiejętności literackie do obrony praw kobiet.
Oprócz wierszy publikowała teksty publicystyczne, również w języku potocznym, przeznaczone dla szerszego grona czytelniczek. Żądała dostępu do nauki, prawa wyboru męża i odejścia od krępowania stóp. Jej program wyraźnie przekraczał dawne rozumienie edukacji jako przygotowania do zajęć domowych.
Nie zerwała przy tym z całym dziedzictwem literackim poprzedniczek. Wykorzystała formę tanci, łączącą opowiadanie z wierszem i znaną wcześniejszym chińskim autorkom. W niedokończonej opowieści o ptaku Jingwei przedstawiła pięć kobiet, które opuszczają domy i rezygnują z planowanych małżeństw, aby uczyć się i działać w Japonii.
