Ban Zhao i nauka dla dziewcząt
Jedną z najbardziej znanych chińskich uczonych była Ban Zhao, żyjąca na przełomie I i II wieku n.e., za panowania Wschodniej dynastii Han. Pochodziła z rodziny, w której nauka i literatura odgrywały ważną rolę. Po śmierci brata, Ban Gu, pomagała dokończyć przygotowywaną przez niego historię Wcześniejszej dynastii Han.
Ban Zhao cieszyła się również uznaniem na cesarskim dworze, gdzie zajmowała się nauczaniem cesarzowej i innych kobiet z jej otoczenia.
Sama dostrzegała jednak, że dziewczęta miały znacznie mniejsze możliwości zdobywania wiedzy niż chłopcy. W zbiorze pouczeń napisanym z myślą o własnych córkach zastanawiała się, dlaczego synowie poznają księgi i historię, podczas gdy córkom nie zapewnia się podobnego wykształcenia.
Nie oznaczało to jednak, że domagała się równych praw dla kobiet i mężczyzn. Uważała, że nauka powinna przede wszystkim przygotować dziewczęta do obowiązków rodzinnych. Jej zdaniem wykształcona kobieta mogła lepiej radzić sobie w małżeństwie i właściwie wypełniać oczekiwania otoczenia.
Ban Zhao zalecała żonom posłuszeństwo wobec mężów, pracowitość i troskę o dom. W swoich pouczeniach wiele miejsca poświęciła odpowiedniemu zachowaniu, sposobowi mówienia, wyglądowi oraz codziennym obowiązkom.
Chciała, aby dziewczęta zdobywały wiedzę, ale nie kwestionowała przy tym zasad społecznych, które podporządkowywały kobiety mężczyznom.
Li Qingzhao i rodzinna biblioteka
Kilka stuleci później, w czasach dynastii Song, zasłynęła poetka Li Qingzhao, urodzona w 1084 roku. Była córką uczonego urzędnika i wychowywała się w domu, w którym miała dostęp do książek oraz możliwość rozwijania swoich zainteresowań. Już w młodości zaczęła pisać wiersze, zdobywając umiejętności niedostępne dla wielu jej rówieśniczek.
Największą sławę przyniosły jej utwory ci, tworzone według określonych wzorców muzycznych. Li Qingzhao interesowała się jednak nie tylko poezją. Wraz z mężem, Zhao Mingchengiem, gromadziła książki, dzieła kaligraficzne oraz dawne inskrypcje.
Małżonkowie poświęcali wiele czasu swojej kolekcji, która wymagała zarówno pieniędzy, jak i rozległej wiedzy. Odczytywanie napisów wyrytych na kamieniu lub brązie oraz opracowywanie zabytkowych tekstów było zajęciem dla osób dobrze wykształconych.
Li Qingzhao aktywnie uczestniczyła w tych pracach, dzieląc z mężem zainteresowanie historią i literaturą.
Ich wspólne życie przerwała wojna, która zmusiła małżeństwo do ucieczki na południe Chin. W 1129 roku Zhao Mingcheng zmarł, a Li Qingzhao musiała zmierzyć się również z utratą części gromadzonych przez lata zbiorów.
Wspomnienia o mężu, dawnym życiu i losach kolekcji opisała później w posłowiu do przygotowanego przez niego katalogu inskrypcji na kamieniu i brązie.
Kobiece środowiska literackie w XVII wieku
W XVII wieku w zamożnym regionie Jiangnan działały już całe środowiska kobiet zainteresowanych literaturą. Nie ograniczały się one do samodzielnego pisania wierszy. Spotykały się, czytały swoje utwory, wymieniały uwagi i pomagały sobie w przygotowywaniu tekstów do publikacji.
Jednym z takich środowisk był krąg poetek Bananowego Ogrodu, który powstał w Hangzhou w latach sześćdziesiątych XVII wieku.
Tworzyły go kobiety pochodzące z rodzin miejscowej elity, często połączone więzami pokrewieństwa, sąsiedztwa lub przyjaźni. Wspólne zainteresowanie poezją pozwalało im rozwijać znajomości także poza najbliższą rodziną.
Poetki regularnie organizowały spotkania, podczas których przedstawiały nowe wiersze i omawiały twórczość pozostałych uczestniczek. Przygotowały również wspólny tom poezji, a niektóre pisały przedmowy i komentarze do utworów koleżanek. Były zatem nie tylko autorkami, lecz także uważnymi czytelniczkami i redaktorkami.
W okresie największej aktywności spotykały się nawet kilka razy w miesiącu. Część zebrań odbywała się na łodziach pływających po malowniczym Jeziorze Zachodnim w Hangzhou. Kobiety mogły tam wspólnie czytać, rozmawiać i zajmować się poezją.
Podobne możliwości nie były jednak dostępne wszystkim Chinkom. Wiele zależało od zamożności rodziny, wykształcenia jej członków i przychylności bliskich. Bez odpowiednich warunków domowych i znajomości trudno było zdobyć książki, nauczycieli czy nawiązać kontakty z innymi osobami zajmującymi się literaturą.
Qiu Jin: dawne gatunki, nowe żądania
Kiedy w 1875 roku przyszła na świat Qiu Jin, kobiece pisarstwo miało już w Chinach wielowiekową tradycję. Przyszła działaczka wychowywała się w rodzinie, która mogła zapewnić jej wykształcenie. Jeszcze zanim zaangażowała się w działalność rewolucyjną, nauczyła się kaligrafii i zaczęła pisać poezję.
Qiu Jin nie zamierzała jednak ograniczać się do twórczości literackiej. Z czasem zaczęła publikować również teksty publicystyczne, kierowane do szerszego grona kobiet. Niejednokrotnie posługiwała się przystępnym, potocznym językiem, aby jej poglądy mogły dotrzeć do większej liczby czytelniczek.
Domagała się zapewnienia kobietom dostępu do edukacji, prawa do samodzielnego wyboru męża oraz zniesienia zwyczaju krępowania stóp. Były to postulaty znacznie wykraczające poza wcześniejsze przekonanie, że dziewczęta powinny zdobywać wiedzę przede wszystkim po to, aby lepiej wypełniać obowiązki rodzinne.
Jednocześnie Qiu Jin chętnie korzystała z dawnych chińskich form literackich. Jedną z nich było tanci, łączące opowieść z wierszem i znane wcześniejszym pokoleniom pisarek. W niedokończonym utworze o ptaku Jingwei opowiedziała historię pięciu kobiet, które postanawiają porzucić rodzinne domy i zaplanowane dla nich małżeństwa.
Bohaterki wyruszają do Japonii, aby zdobyć wykształcenie i rozpocząć działalność publiczną. W ten sposób Qiu Jin wykorzystała tradycyjny gatunek literacki do przedstawienia własnych poglądów na przyszłość kobiet. Zamiast przygotowywać się wyłącznie do małżeństwa, jej bohaterki chciały samodzielnie decydować o swoim życiu.
