Utrzymywała się z pióra. Sukces nie zapewnił jej dostatku

Aphra Behn często nazywana jest pierwszą zawodową pisarką angielską. Nie była jednak pierwszą kobietą, której utwory ukazywały się drukiem lub trafiały na scenę. Przed jej debiutem wystawiano już sztuki Katherine Philips, Frances Boothby i Elizabeth Polwhele.

Behn wyróżniała się przede wszystkim tym, że uczyniła z pisania stałe źródło utrzymania. Tworzyła dramaty na potrzeby londyńskich teatrów, wydawała poezję i prozę, a także przyjmowała zlecenia na przekłady. W przeciwieństwie do wielu wcześniejszych autorek nie traktowała literatury wyłącznie jako zajęcia artystycznego czy towarzyskiego.

Jej kariera przypadła na okres, w którym zawodowe pisarstwo pozostawało domeną mężczyzn. Kobiety tworzące dla teatru musiały liczyć się nie tylko z oceną swoich dzieł, lecz także z krytyką samego faktu publicznego występowania w roli autorek.

Zanim Behn rozpoczęła karierę literacką, wykonywała zadania dla angielskiego dworu. W 1666 roku przebywała w Antwerpii jako agentka króla Karola II. Misja przysporzyła jej poważnych problemów finansowych.

W zachowanej korespondencji wielokrotnie prosiła przełożonych o przysłanie pieniędzy. Jej zobowiązania rosły, a uzyskanie środków na pokrycie wydatków okazywało się coraz trudniejsze.

Po powrocie do Anglii groziło jej więzienie za długi. Nie ma jednak pewnych dowodów, że rzeczywiście została uwięziona. Popularna opowieść, według której zaczęła zarabiać pisaniem dopiero po wyjściu z więzienia, nie znajduje wystarczającego potwierdzenia w źródłach.

Niezależnie od dokładnego przebiegu tych wydarzeń Behn wkrótce rozpoczęła działalność literacką, która miała zapewniać jej utrzymanie przez następne kilkanaście lat.

We wrześniu 1670 roku zespół Duke’s Company wystawił jej pierwszą sztukę, "The Forc’d Marriage". Rok później dramat ukazał się drukiem. Niedługo potem na scenę trafił kolejny utwór Behn, "The Amorous Prince".

W XVII-wiecznej Anglii wynagrodzenie dramatopisarza zależało między innymi od powodzenia przedstawienia. Zgodnie z ówczesną praktyką autor mógł otrzymać dochód z trzeciego spektaklu swojej sztuki. W przypadku debiutu Behn wypłata takiego wynagrodzenia jest potwierdzona, natomiast przy drugim dramacie pozostaje prawdopodobna.

Oznaczało to, że samo przyjęcie utworu przez teatr nie gwarantowało jeszcze odpowiednich zarobków. Sztuka musiała zainteresować publiczność na tyle, by utrzymać się w repertuarze przez kolejne przedstawienia.

Dodatkowe pieniądze można było uzyskać dzięki wydaniu dramatu drukiem. Behn korzystała z tej możliwości, współpracując w ciągu swojej kariery z sześcioma wydawcami.

Największy rozgłos przyniosła jej komedia "The Rover", wystawiona w 1677 roku. Sukces umocnił pozycję pisarki w londyńskim środowisku teatralnym i przyczynił się do wzrostu jej popularności.

Nawet powodzenie tak cenionego utworu nie zapewniało jednak stałych dochodów. Behn musiała regularnie dostarczać nowe teksty, a wysokość jej zarobków pozostawała uzależniona od zainteresowania publiczności i możliwości teatrów.

Połączenie teatrów

W 1682 roku dwa główne londyńskie zespoły teatralne połączyły się w jedno przedsiębiorstwo. Zmiana ta ograniczyła liczbę miejsc, w których dramatopisarze mogli wystawiać nowe sztuki. Dla Behn oznaczało to konieczność poszukiwania dodatkowych źródeł utrzymania.

Pisarka zaczęła poświęcać więcej czasu poezji, prozie i przekładom, przede wszystkim z języka francuskiego. W 1684 roku wydała zbiór "Poems upon Several Occasions", a cztery lata później ukazało się "Oroonoko", jedno z jej najbardziej znanych dzieł prozatorskich.

Behn starała się również pozyskać wsparcie wpływowych osób związanych z dworem. Dedykowała im swoje utwory i pisała wiersze okolicznościowe, w których nawiązywała między innymi do wydarzeń dotyczących dynastii Stuartów. Była jej polityczną zwolenniczką.

Działalność literacka przynosiła jej uznanie, ale także krytykę. Szczególnie wiele kontrowersji budziła obyczajowa śmiałość jej komedii. Zarzuty nieprzyzwoitości kierowano pod adresem Behn również dlatego, że była kobietą.

Pisarka nie pozostawiała tych oskarżeń bez odpowiedzi. W przedmowach do swoich dzieł broniła własnej twórczości i sprzeciwiała się ocenianiu autorek według surowszych zasad niż ich męskich odpowiedników.

Mimo wieloletniej kariery i popularności swoich utworów Behn nadal borykała się z problemami finansowymi. Zachowane dokumenty pokazują, że nawet jako uznana dramatopisarka musiała pożyczać pieniądze i zabiegać o dodatkowe wynagrodzenia.

W 1685 roku przyszłe wpływy z wystawienia jednej z jej sztuk miały stanowić zabezpieczenie długu w wysokości sześciu funtów wobec Zachary’ego Baggsa. Pisarka zwracała się również do wydawcy Jacoba Tonsona o dodatkowe pięć funtów za tom poezji.

Jej sytuacja pokazuje, jak niepewnym źródłem utrzymania była wówczas literatura. Sukces pojedynczej sztuki nie przekładał się na regularne wynagrodzenie, a możliwości zarobkowe zależały od kolejnych publikacji, zamówień i powodzenia przedstawień.

W ostatnich latach życia Behn zmagała się także z chorobą, która utrudniała jej pracę. Mimo pogarszającego się zdrowia nadal pisała i tłumaczyła. Jednym z jej późnych przedsięwzięć był przekład części poematu botanicznego Abrahama Cowleya.