Królowa Egiptu chciała ocalić męża. Złożyła bogini ślubowanie

Berenika pochodziła z Cyreny, greckiego miasta na terenie dzisiejszej Libii. Była córką miejscowego władcy Magasa i jego żony Apame. Jej przyszłe małżeństwo miało znaczenie polityczne, ponieważ od niego zależały między innymi stosunki Cyrenajki z Egiptem.

W 246 roku p.n.e. poślubiła Ptolemeusza III, który właśnie objął egipski tron. Małżeństwo przyczyniło się do ponownego włączenia Cyrenajki do państwa Ptolemeuszy. Berenika została królową jednej z najpotężniejszych monarchii świata hellenistycznego.

Niedługo po ślubie Ptolemeusz wyruszył na wojnę przeciwko Seleucydom. Konflikt, znany jako trzecia wojna syryjska, wiązał się również z losami jego siostry, także noszącej imię Berenika. Była to jednak inna kobieta niż żona króla, która pozostała w Egipcie.

Pod nieobecność męża Berenika II uczestniczyła w sprawowaniu władzy. O jej wysokiej pozycji świadczą między innymi monety z królewskim portretem oraz udział w kulcie dynastycznym. Przedstawianie pary królewskiej w kontekście religijnym służyło umacnianiu autorytetu dynastii.

Według starożytnych przekazów Berenika obawiała się o los męża uczestniczącego w wyprawie wojennej. Miała ślubować bogini, że w zamian za jego szczęśliwy powrót poświęci pukiel własnych włosów.

Nie jest całkowicie jasne, kiedy dokładnie złożyła ślubowanie i dopełniła obietnicy.

Włosy trafiły do sanktuarium na przylądku Zefyrion, niedaleko Aleksandrii. Czczono tam Arsinoe II, wcześniejszą królową Egiptu, którą po śmierci utożsamiano z Afrodytą. Ofiara Bereniki miała zatem również znaczenie religijne i dynastyczne.

Zgodnie z legendą pukiel po pewnym czasie zniknął ze świątyni. Konon z Samos, astronom związany z dworem Ptolemeuszów, wskazał wówczas grupę gwiazd, w której miały znaleźć się włosy królowej. Ogłosił, że zostały przeniesione na niebo przez boginię.

Konon nie odkrył jednak nowych gwiazd, lecz nadał istniejącemu już układowi szczególne znaczenie. Nie wiadomo, co naprawdę stało się ze złożoną ofiarą.

Nie zachowały się też dowody pozwalające stwierdzić, że zniknięcie włosów było wcześniej zaplanowanym podstępem.

Opowieść o niezwykłym losie królewskiego daru wykorzystał Kallimach, jeden z najwybitniejszych poetów hellenistycznych. W utworze zatytułowanym "Warkocz Bereniki" oddał głos samym włosom, które opowiadają o rozstaniu z królową i swoim nowym miejscu pośród gwiazd.

Wiersz był jednocześnie pochwałą Bereniki i jej małżeństwa z Ptolemeuszem III. Kallimach przedstawiał wydarzenia z perspektywy ożywionego pukla, któremu przypisał własne uczucia i pragnienia. Był to jednak zabieg literacki, a nie zapis rzeczywistych przeżyć królowej.

Grecki utwór zachował się jedynie we fragmentach. Jego treść znamy również dzięki rzymskiemu poecie Katullusowi, który w I wieku p.n.e. przygotował łacińską adaptację. Znalazła się ona w jego zbiorze jako wiersz numer 66, pomagając rozpowszechnić historię Bereniki poza Egiptem.

Nazwa Coma Berenices, czyli Warkocz Bereniki, przetrwała w astronomii kolejne stulecia. W 1922 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna przyjęła zestaw 88 gwiazdozbiorów, wśród których znalazł się również Warkocz Bereniki. Nazwa związana z królową żyjącą w III wieku p.n.e. do dziś pozostaje częścią oficjalnego nazewnictwa astronomicznego.