Ogrzewała dom bez pieca. Jej pomysł wyprzedził epokę

Maria Telkes urodziła się w 1900 roku w Budapeszcie. Studiowała chemię fizyczną, a w 1924 roku uzyskała doktorat. Rok później wyjechała do Stanów Zjednoczonych i rozpoczęła pracę w Cleveland Clinic Foundation.

Początkowo zajmowała się biofizyką. Coraz bardziej interesowało ją jednak, jak przekształcać i wykorzystywać różne formy energii. W 1937 roku została inżynierką badawczą w Westinghouse, gdzie pracowała nad zamianą ciepła w energię elektryczną.

Na przełomie lat 30. i 40. dołączyła do programu badań nad energią słoneczną w Massachusetts Institute of Technology. Zajmowała się nie tylko ogrzewaniem budynków, ale też gromadzeniem ciepła na później i otrzymywaniem wody pitnej z wody słonej.

Podczas II wojny światowej Telkes współpracowała z amerykańskim Biurem Badań Naukowych i Rozwoju (OSRD). Pracowała nad przenośnym destylatorem dla rozbitków, którzy znaleźli się na morzu bez zapasu wody pitnej.

Urządzenie wykorzystywało ciepło promieni słonecznych do odparowania wody morskiej. Sól pozostawała w zbiorniku, a para po skropleniu dawała wodę nadającą się do picia. Do działania nie było potrzebne paliwo, co miało szczególne znaczenie w wyposażeniu ratunkowym.

Telkes rozwijała również większe urządzenia działające na podobnej zasadzie. Interesowało ją zarówno zaopatrzenie pojedynczego człowieka w sytuacji zagrożenia, jak i uzyskiwanie wody dla większej liczby odbiorców.

Był to drugi, obok ogrzewania, ważny kierunek jej badań nad wykorzystaniem słońca.

Najgłośniejszy eksperyment Telkes rozpoczął się w 1948 roku w Dover w stanie Massachusetts. Eleanor Raymond zaprojektowała tam dom, a Telkes opracowała dla niego system ogrzewania słonecznego.

Budowę sfinansowała rzeźbiarka i filantropka Amelia Peabody. Była to współpraca trzech kobiet o różnych specjalnościach.

Za przeszkleniami umieszczono elementy nagrzewające się od słońca. Wentylatory kierowały ogrzane powietrze do magazynu ciepła wypełnionego solą Glaubera, czyli uwodnionym siarczanem sodu. Podczas ogrzewania substancja pochłaniała energię, a przy ponownej krystalizacji ją oddawała.

Zgromadzone w ten sposób ciepło miało ogrzewać pomieszczenia wtedy, gdy słońce już nie świeciło lub temperatura na zewnątrz spadała.

Nie był to jedynie model laboratoryjny. W domu rzeczywiście mieszkano, a system sprawdzano podczas zwykłego, codziennego użytkowania.

Z czasem pojawiły się awarie oraz trudności z niezawodną pracą magazynu soli. Wentylatory zużywały prąd, co zmniejszało oszczędności wynikające z rezygnacji z paliwa. W 1954 roku zainstalowano w budynku piec olejowy, kończąc próbę ogrzewania go wyłącznie energią słoneczną.

Po odejściu z MIT w 1953 roku Telkes przeniosła się na Uniwersytet Nowojorski, gdzie utworzyła laboratorium energii słonecznej. Dzięki grantowi Fundacji Forda mogła rozwijać kuchenkę, w której posiłki przygotowywano bez spalania opału.

Urządzenie miało izolowaną komorę ze szklaną pokrywą oraz powierzchnie odbijające promienie słoneczne. Konstrukcja wykorzystywała proste materiały i nie wymagała stałych dostaw paliwa. Telkes badała też możliwość suszenia płodów rolnych za pomocą energii słońca.

Później pracowała w przedsiębiorstwach i na Uniwersytecie Delaware, gdzie brała udział w projekcie domu Solar One. Nadal rozwijała rozwiązania związane z ogrzewaniem, chłodzeniem i magazynowaniem ciepła. Wyniki tych prac publikowała i patentowała.

Jej dokonania doceniono już w 1952 roku, gdy jako pierwsza otrzymała nagrodę za osiągnięcia przyznawaną przez Society of Women Engineers. W 1977 roku uhonorowało ją również Międzynarodowe Towarzystwo Energii Słonecznej. Telkes zmarła 2 grudnia 1995 roku w Budapeszcie, a w 2012 roku została przyjęta do National Inventors Hall of Fame.